બાળકોના સંસ્કાર
શાસ્ત્રમાં સોળ સંસ્કાર ગણાવ્યા છે. એમાંથી આઠ બાળપણમાં આવે છે — અને દરેકમાં કોઈ એક વાત કુંડળીમાંથી જોવાય છે. અહીં એ જ લખ્યું છે: કયો સંસ્કાર ક્યારે, એમાં શું થાય છે, અને જ્યોતિષ એમાં શેના કામમાં આવે છે.
નવજાત શિશુ પર થતો પહેલો સંસ્કાર. મધ-ઘીથી જીભ પર સ્વસ્તિક, અને કાનમાં પહેલો મંત્ર.
ધ્યાન રાખો: ડૉક્ટર એક વર્ષથી નાના બાળકને મધ આપવાની સ્પષ્ટ ના પાડે છે (બાળ-બોટ્યુલિઝમનું જોખમ), અને છ મહિના સુધી ફક્ત માતાનું દૂધ (કે ડૉક્ટર કહે તો ફૉર્મ્યુલા) — પાણી, ઘી કે ગળથૂથી નહીં. વિધિ પ્રતીક રૂપે કરો; બાળકના મોંમાં કંઈ ન જાય. સૌથી પહેલાં માતાની છાતીએ લગાડવું અને પહેલા કલાકમાં સ્તનપાન — પહેલું પીળું દૂધ (ખીરું) જ બાળકનો પહેલો આહાર છે, એને ફેંકશો નહીં. જન્મની રસી (બીસીજી, પોલિયો, હિપેટાઇટિસ-બી) હોસ્પિટલમાંથી નીકળતાં પહેલાં અપાય છે.
બાળકનું નામ પાડવામાં આવે છે. કુટુંબ, પુરોહિત અને સગાંવહાલાં સામે પહેલી વાર નામ બોલાય છે.
ધ્યાન રાખો: નવજાત માટે પ્રસંગ નાનો રાખો: બાળકને તેડતાં પહેલાં બધા હાથ ધુએ, ચહેરા પર ચુંબન નહીં, અને જેને શરદી-ખાંસી કે હોઠ પર ફોલ્લા હોય તે દૂર રહે.
બાળકને પહેલી વાર ઘરની બહાર, ખુલ્લી હવામાં અને સૂર્ય-ચંદ્રની સામે લઈ જવાય છે.
ધ્યાન રાખો: છાંયે નાનકડી સહેલ: છ મહિનાથી નાના બાળકને સીધા તડકાથી બચાવો — હળવું કપડું અને ટોપી — અને ચહેરો ક્યારેય સૂર્ય તરફ ન કરો.
પહેલી વાર અન્ન — ખીર કે ભાત — બાળકના મોઢામાં અપાય છે.
ધ્યાન રાખો: ડૉક્ટર છ પૂરા મહિના થયે નરમ ઘન આહાર શરૂ કરવાની સલાહ આપે છે; સંસ્કારનું મુહૂર્ત પછી આવે તો ત્યાં સુધી ખોરાક રોકી ન રાખો — સંસ્કાર એ દિવસનું ઉત્સવ-ભોજન બની શકે. એક ચમચી નરમ, એકરસ વસ્તુ — ઉપરથી ખાંડ, મીઠું કે મધ નહીં; આખો સૂકો મેવો કે કિસમિસ નહીં; બાળક સીધું બેઠેલું હોય; અને 'પસંદગી'ની વિધિના સિક્કા-ઘરેણાં મોંમાં ન જાય.
કાન વીંધવા — પરંપરાના સંસ્કારોમાંનો એક.
ધ્યાન રાખો: તાલીમ પામેલી વ્યક્તિ પાસે, નવી જંતુરહિત સોયથી (કે એક જ વાર વપરાતી ગનથી) કરાવો, શરૂઆતની રસી પછી; સોનાના નાના સ્ટડ, સ્ક્રૂવાળા — કડી કે લટકણ નહીં; દિવસમાં બે વાર સફાઈ; લાલાશ, સોજો, પરુ કે તાવ આવે તો ડૉક્ટરને બતાવો.
પહેલી વાર માથાના વાળ ઉતારાય છે. ઘણાં કુટુંબો આ કુળદેવીના સ્થાને કરે છે.
ધ્યાન રાખો: નવી બ્લેડ (કે મશીન) જ વપરાય એનો આગ્રહ રાખો; બાળકને સ્થિર પકડો; પહેલા વર્ષે તાળવાનું ખાસ ધ્યાન; કોઈ છરકો પડે તો ચોખ્ખા પાણીથી ધુઓ; મુંડેલું માથું તડકાથી ઢાંકો.
અક્ષરારંભ. બાળક પાસે પહેલી વાર અક્ષર લખાવાય છે — પરંપરામાં સરસ્વતી-વંદના સાથે.
જનોઈ સંસ્કાર — ઔપચારિક શિક્ષણની શરૂઆતનું ચિહ્ન. પરંપરા અને કુળ પ્રમાણે ઉંમર જુદી જુદી મનાય છે.
પૂજા અને ઉપાય
બાળકો માટે શાસ્ત્ર રત્ન નથી કહેતું — ટેવ, દાન અને સાદું પૂજન કહે છે. નીચે એ જ છે, અને દરેક સાથે એ પણ કે એને કુંડળી સાથે કેવી રીતે જોડાય છે.
જન્મદિવસ અને નક્ષત્ર દિવસ
દર મહિને જે દિવસે ચંદ્ર જન્મનક્ષત્રમાં પાછો આવે છે, એને શાસ્ત્ર બાળકનો પોતાનો દિવસ માને છે. એ દિવસે નક્ષત્ર-દેવતાનું સાદું પૂજન અને બાળકને ભાવતું ભોજન — પરંપરામાં આટલું જ કહ્યું છે.
અશ્વિની · મઘા · મૂળ · આશ્લેષા · જ્યેષ્ઠા · રેવતી
આ છ નક્ષત્રોને ગંડમૂળ કહેવાય છે. પરંપરામાં જન્મથી 27મા દિવસે, જ્યારે ચંદ્ર એ જ નક્ષત્રમાં પાછો આવે છે, શાંતિ-પૂજન થાય છે. આ ડરવાની વાત નથી — આ રીત છે, અને એનાથી કુંડળીમાં કંઈ ખરાબ જોડાતું નથી.
ધ્યાન રાખો: 27 દિવસના બાળકને હવનના ધુમાડા અને આગથી દૂર રાખો — બાળકની જગ્યાએ માતા-પિતા બેસી શકે.
કોઈ ગ્રહ નબળો હોય ત્યારે
કુંડળીમાં જે ગ્રહ દબાયેલો બેઠો હોય, એનો દિવસ, એનું દાન અને એનો મંત્ર — આ જ નવગ્રહ શાંતિનો સાર છે. બાળકો માટે રત્ન નહીં, ટેવ અને દાન બતાવાય છે.
વિદ્યારંભ અને ભણતર
બુધ-ગુરુના દિવસે, વસંત પંચમીએ, કે વિદ્યારંભના મુહૂર્તે. બાળકના હાથે પહેલો અક્ષર આ જ દિવસે લખાવવાની પરંપરા છે.
વારંવાર તબિયત બગડતી હોય તો
કુંડળીમાં જે અંગ કે તત્ત્વ નબળું દેખાય, તે પ્રમાણે પરંપરામાં હનુમાન કે બટુક-ભૈરવનું પૂજન કહ્યું છે. વારંવારની બીમારીનું કારણ બાળરોગ નિષ્ણાત જ શોધી શકે — ઘરગથ્થુ કે આયુર્વેદિક કોઈ પણ દવા આપી હોય તો એમને કહો, કારણ કે કેટલીકમાં સીસું હોય છે. પૂજન એની સાથે છે, એની જગ્યાએ ક્યારેય નહીં — શાસ્ત્ર પણ એ જ કહે છે.
નાનાં શિશુ
ઘરની સૌથી જૂની રીત — કાજળ, રાઈ-મીઠું, કે કુળદેવી સામે દીવો. જન્મકુંડળીમાં એનો અલગ દોષ ગણાતો નથી; આ ઘરની પરંપરા છે, અને એટલી જ રહેવા દેવી જોઈએ.
ધ્યાન રાખો: બાળકને કાજળ કે સુરમો બિલકુલ ન લગાડો — ન આંખમાં, ન ચામડી પર: ડૉક્ટર ના પાડે છે, કારણ કે ઘણામાં સીસું હોય છે જે હાથથી મોંમાં જાય છે, અને આંખમાં ચેપ પણ લાગી શકે. નજરનું ટપકું કરવું જ હોય તો કાન પાછળ સીસા-રહિત વસ્તુનું નાનું ટપકું.
સંસ્કાર અને પૂજા પરંપરા છે — અને પરંપરાની પોતાની જગ્યા છે. પણ બાળકની તબિયત, ભણતર અને મન માટે ડૉક્ટર, શિક્ષક અને તમારો સમય — એની જગ્યા કોઈ પૂજા ન લઈ શકે, અને શાસ્ત્ર પણ આ જ કહે છે. અહીં જે લખ્યું છે, એ એમની સાથે છે, એમની જગ્યાએ નહીં.